Kurumun satın aldığı yapay zekâ, kuruma ait olmalıdır

Bu artık bir yazılım meselesi değil, altyapı meselesi

Egemen yapay zekâ, bir ülkenin ya da kurumun yapay zekâyı kendi kurallarına, kendi güvenlik ihtiyacına ve kendi değerlerine göre kurabilmesi, çalıştırabilmesi ve yönetebilmesidir. Pratikte bu, zekâ tedarik zincirinin tamamı üzerinde denetim demektir: donanım, veri ve algoritma.

Devletler bu işi artık yazılım alımı gibi değil, kritik ulusal altyapı gibi ele alıyor — elektrik ve telekomünikasyonla aynı kategoride. Avrupa Komisyonu beş yapay zekâ gigafabrikası için 20 milyar avro seferber etti. Suudi Arabistan yapay zekâ altyapısını Vizyon 2030'un stratejik önceliklerine taşıdı.

Pazar büyüklüğü bunu doğruluyor: 2025'te yaklaşık 40 milyar dolar olan egemen yapay zekâ pazarının 2032'de 148 milyar dolara ulaşması bekleniyor.

Bu ölçekte bir işin müteahhidi olmak, model satıcısı olmakla aynı şey değildir. Farklı bir disiplin ister: mühendislik disiplini.

Türkiye'de olmak dezavantaj değil — bu işte avantaj

Körfez ülkeleri ve gelişmekte olan ülke devletleri açıkça ABD dışı bir alternatif arıyor. Sebep ideolojik değil, yapısal: kritik altyapısını tek bir ülkenin şirketlerine ve tek bir ülkenin ihracat izinlerine bağlamak istemiyorlar.

Türkiye'nin konumu tam da bu boşluğa oturuyor. Ne ABD ne Çin; Avrupa mevzuatına komşu, Körfez'e kültürel ve ticari olarak bağlı, ve Türk mühendislik firmaları Körfez'de altyapı ve savunma alımlarında zaten güvenilen taraf.

Buna bir de dil ekleniyor. Türkçe, İngilizce ve Arapça'yı aynı ekiple, çeviri bürosu araya sokmadan yürütmek küçük bir ayrıntı gibi görünür — değildir. Bir kamu şartnamesi Arapça yazılır, teknik ek İngilizce gelir, imalatçı Türkçe konuşur. Üçünü aynı masada tutan taraf işi alır.

Beş taahhüt

Aşağıdakiler pazarlama cümlesi değil, sözleşme maddesidir. Her biri ölçülebilir ve her birinin ihlali gösterilebilir.

1. Çıkış garantisi. Sözleşme feshedildiğinde 30 gün içinde eksiksiz sistem dokümantasyonu, kaynak kodun tamamı, model ağırlıkları ve verinin açık biçimde dışa aktarımı teslim edilir. Ayrıca 40 saatlik yapılandırılmış bilgi aktarımı oturumu yapılır ve kayda alınır. Kendi çıkışımızı kendi sözleşmemize yazıyoruz.

2. Model bağımsızlığı. Mimari hiçbir zaman tek bir model satıcısına bağlanmaz. Daha iyi ya da daha ucuz bir model çıktığında kurum, sistemi baştan kurmadan geçiş yapabilir. Bu alandaki en pahalı hata tek satıcıya kilitlenmektir.

3. Veri sınırdan çıkmaz. Kurulum topolojisi her ülke için ayrı beyan edilir. Gerektiğinde tamamen kapalı ağda, dışarıya hiçbir bağlantı olmadan çalışır. Körfez'de veri yerleşimi bir tercih değil kırmızı çizgidir; buna göre tasarlıyoruz.

4. Bilgi aktarımı haftalıktır. Proje sonunda yapılan bir devir töreni değil; her hafta yürüyen, denetlenebilir bir iş: dokümantasyon güncellemesi, kurumun kendi personeliyle kod incelemesi ve kayda geçen mimari karar günlüğü. Amaç, biz gitmeden önce kurumun ekibinin sistemi çalıştırabiliyor olması.

5. Kaynak gösterilir. Sistemin ürettiği her yapay zekâ çıktısı neye dayandığını gösterebilir. Kurumsal karar üreten bir sistemde kaynaksız cevap kabul edilemez.

Bunları neden yazıya döküyoruz

Çünkü sektörün büyük kısmı tam tersini yapıyor. Bağımlılık dört biçimde kuruluyor ve dördü de bilinçli tasarlanıyor: teknoloji bağımlılığı (özel format ve kapalı arayüz), veri bağımlılığı (verinizi dışa aktaramamak), sözleşme bağımlılığı (uzun süreli ve çıkışı cezalı sözleşme) ve bilgi bağımlılığı (sistemi sizden başka kimsenin anlamaması).

Bir kurumun bunları ihale şartnamesinde talep etmesi gerekir. Biz talep edilmeden önce taahhüt ediyoruz — çünkü bunları veremeyen tedarikçiyle aramızdaki fark tam da budur.

Ve bu bir fedakârlık değil. Çıkışı kolay olan tedarikçiyle çalışmak, alıcı için en düşük riskli seçenektir. En düşük riskli seçenek olmak, işi almanın en kısa yoludur.

Bizi nasıl ölçersiniz

Bir tedarikçiyi değerlendirirken sorulacak sorular bellidir. Bize de aynılarını sorun:

Sistemi kurduktan sonra sizin ekibiniz onu tek başına çalıştırabilecek mi? Bunun kanıtı nedir — kim, hangi hafta, hangi konuda eğitildi?

Yarın bizimle çalışmayı bırakırsanız elinizde ne kalıyor? Kaynak kodu, dokümantasyon, veri, model ağırlıkları — hangisi, hangi biçimde, kaç günde?

Kullandığımız model yarın kapanırsa ya da fiyatını üçe katlarsa ne oluyor? Sistem çalışmaya devam ediyor mu?

Veriniz fiziksel olarak nerede duruyor ve buna kim erişebiliyor? Yazılı topoloji var mı?

Bu soruların cevabını veremeyen tedarikçi, ne kadar iyi sunum yaparsa yapsın, kurumsal bir işe hazır değildir.

Beş taahhüt — ne demek, nasıl doğrularsınız